1-Group shot off stage

Ko te kapa haka o Te Whānau-a-Apanui, ngā kaiwhakaihu mo tēnei whakataetae Te Matatini mō te tau 2015. I tēnei tau i kitea te uauatanga mō ngā kaiwhakawā ki te kōwhiri ko wai o ngā roopu 45 ka eke ki te rōopū whāiti tokoiwa. Inā te pai o ngā rōpū, kei ngā tātai itiiti noa te wehenga mai a te rōpū tuatahi mai i te rōpū tuaiwa.

Heoi, ko Te Kapa Haka o Te Whānau-a-Apanui te rōpū i puta hei whakahī mo tō rātou iwi, hei whakakanohi anō i a tātou te iwi Māori ki tāwāhi.

Ko te kaitātaki tāne mō tēnei rōpū ko Tamati Waaka, ā, he mokopuna i puta mai i te Kōhanga Reo, he uri hoki nō Te Whānau-a- Apanui, Ngāi Tai, Te Whakatōhea me Ngāi Tūhoe.  He mokopuna a Tamati Waaka nō Te Kōhanga Reo o Pikitia. Ko te kaitātaki wahine, ko Pūao Whauwhau, i whāngaihia anō ki roto i te kaupapa.

I rapua e Te Onetū ngā whakaaro o Tamati Waaka mō tā rātou tū, otirā, mō ōna rā ki te Kōhanga. Read more

1-Tamati profile

Tamati Waaka me te kapa Te Whānau-a- Apanui.

Te Kōhanga Reo o Pikitia

Ahakoa au i whānau mai i te hōhiperā o Whakatāne i te tau 1980,  i noho taku whānau i Tamaki Makaurau.  I roto taku pāpā i a Tūmatauenga i taua wā, ā, he kura māhita taku māmā i te kura o Bader Intermediate i Māngere.

He nui ngā uri o Tūhoe, otirā ngā whānau o Rūātoki i noho i Māngere i taua wā, ā ko te hiahia o ōku mātua kia noho au i te taha o tētahi o ōku kuia tonu.  Ko taua kuia ko tōna ingoa ko Nanny Betty Blue te ingoa ki a mātau.  Tēnei kuia nō Rūātoki, nō te whānau o ngā Mika, o Te Rewarewa.

Ka tīmataria te kōhanga reo o Pikitia, i roto o Māngere ā ko Nanny Betty Blue tonu te kuia tuatahi o te kōhanga rā, ka noho ko au tētahi o ngā tamariki tuatahi o te Kōhanga rā i te tau 1982/83.

Ngā maharatanga

Koirā taku ao i a au e tamariki ana, ia rā ka kawea au ki te kāinga o Nanny Betty, ā, ka haere mā runga wēne ki te kōhanga reo.   Taua kuia, kāore nei i kōrero pākehā, ā, he kuia mārō tonu ki ētahi!  Engari ko au tana tino mokopuna.  Tokorua māua, ko tana mokopuna ake a Robin Wharepapa tētahi.

Nō reira ko te taiao i tipu ake au, ahakoa au i te tāone, he taiao Māori.  I taku kāinga ake, he Māori, i te kāinga o Nanny, he Māori, i te kōhanga, he Māori.  Ko te mahi pai katoa ki a au i te kōhanga, ko te mahi haka! Ko au tonu te kaitātaki, ahakoa ko ‘ka mate’ te haka i mōhio mātau, ā ko taku kuia tonu te mea whakaako i a mātau i te haka.

Ko tētahi atu o ngā mahi pai ki a au, ko te tuhituhi Reo Māori me ngā whika.  Nā te Kōhanga au i whakaako ki te tuhi reo Māori.

Te wikitōria.

E hoa he momo ohorere anō tērā wikitōria.  I mua o te whakataetae, i roto i ngā whakatikatika, i whakapono tonu ahau, mātau ki ngā mahi i hōmai e te kaitito.  Kāore he kōrero mō tērā.  Ko te mahi uaua ko te whakatinana i tāna i manako ai mo aua waiata.   Nō te taetanga ki te whakataetae, ka kite i ngā kapa o te rā tuatahi, ka mīharo ki te tū a Ōpōtiki mai tawhiti.  I taua wā,  ka mōhio au he taumata teitei tonu tērā i whakaaratia e rātau.

1-Mean

I tō mātau puna, te puna C, i reira a Waihīrere me Te Iti Kahurangi, ngā kapa toa o te whakataetae, mē mātau hoki.  E pai ana tērā. Engari tērā ētahi kapa, e pātōtō ana i runga i te kuaha, ko Mōtai, me Tūhourangi.  He kapa ā iwi ērā.  Nō reira ko te ohorere nui, mēnā mātau ka puta i te puna i te tuatahi!  I roto i ngā whakatau a ngā kaiwhiriwhiri, kotahi tonu te kapa a iwi i puta i taua puna, ko mātau tērā i puta te ihu, engari i tino tata! Ka toa i a Waihirere me Te Iti kahurangi te puna, ko mātau i tini mīti noa iho i te tūranga tuatoru.

Nō te urunga ki te rā whakamutunga, ka tīmata anō, ka tirohia ko wai ngā kapa ā iwi, ko mātau, ā, me Ōpōtiki, e tū Te Whakatōhea mai ana.  I tua atu, ko ētahi he karapu, he kapa rānei e toro atu ana ki ngā kaupapa huhua.  Ka mahara ake tonu au ki te tū a Ōpōtiki, me te mea hoki i tuatoru noa iho mātau i tō mātau puna! Nō reira i te pānuitanga o ngā ingoa, ā, ko mātau i toa, he ohorere anō tērā!

Tū Māori.

1-Pakia

Mo te tū Māori a te kapa, i rongo au i te reo o Timoti Karetu i runga i te pouaka i te Paraire (i tū mātau i te Rāhoroi) e pouri ana ia i te kitenga ake kua tahuri te ao haka ki te whakaari.  Ko tana hiahia kia ‘māori te tū’.  Kia hoki anō ki ngā mahi ake o te haka.

Nā ka kapohia e au taua whakaaro, ka paohotia ki te papa, kia rongo ai ngā tiati! He whakatoi, he wero, he whakaatu hoki i tō mātau rerekē ki ētahi atu kapa.  Kāore i te kī ko mātau anake te ‘kapa Māori’, engari he kōrero ki a Tīmoti, ‘anei tō kapa Māori’.  Kia mōhio te koroua rā, e aro ana ahau ki a ia, ki tāna e hiahia nei kia kite a ia.

Ngā mahi a Te Kapa ināianei

Kua mutu ngā mahi haka mō te wā nei.  He wā anō mo te haka, he wā anō mō ētahi atu mahi.  Ko te raumati tonu te wā haka te āhua nei, ā, ko te takurua te wā whakatā mai i tēnā mahi, kua huri ki ngā mahi ake, te whānau, hākinakina, kia whakatā ai te manawa, kua ngata hoki te hiakai i te haka.

Engari kei te titiro whakamua inaianei te rohe o Mataatua ki ngā whakataetae ā rohe hei te tau e tū mai nei, kei te whakariterite hoki mātau i te haere ki tāwāhi mō ētahi tū kaupapa i te ao, ā, kei te whakatikatika ahau nei i tā mātau pae tukutuku, www.apanuihaka.com, hei tirohanga mā ngā uri o te iwi kei te ao e noho ana.

1-Waiata tira

Manaaki a Ngai Tahu

Kei whea mai he kōrero.  Ko te mana o te iwi tērā nā rātau te kaupapa i hāpai ake.  Ētahi atu whakataetae, he waka, he rohe rānei e hāpai ana .  Ko tēnei i runga katoa i ngā pakihiwi o Ngāi Tahu, ā,  i wahaina e rātau ki tōna tutukitanga.  E kore tēnei e warewaretia e ngā iwi, e ngā kapa.  Ko te whakataetae tuatahi a Te Whanau-a-Apanui kapa, i tū ki Otautahi i te tau 1986, 30 tau i muri mai i hoki anō te kapa ki reira, ka noho hei kōrerotanga mā te iwi i ngā 30 tau haere ake nei.